Van de achttien gemelde patiënten waren vijf kinderen en dertien volwassenen. Dat kinderen in de inventarisatie nadrukkelijk worden genoemd, is niet toevallig. Zij kunnen het gevaar van rechtstreeks zonkijken minder goed inschatten of een eclipsbril tijdens het kijken afzetten.
Oogartsen adviseren daarom om kinderen tijdens een zonsverduistering altijd te begeleiden. Een waarschuwing vooraf is niet voldoende als niet wordt gecontroleerd of zij de bescherming goed gebruiken.
De gemelde klachten bestaan vooral uit vlekken in het gezichtsveld. Ook wazig zien of vervormingen kunnen voorkomen. Een rechte lijn kan bijvoorbeeld krom lijken of er kan een kleine blinde plek ontstaan in het midden van het zicht.
De medische term voor de aandoening is retinitis solaris, ook wel zonne-retinopathie genoemd. Daarbij beschadigt intens zonlicht het centrale deel van het netvlies, de lichtgevoelige laag achter in het oog.
Het risico is verraderlijk omdat de schade vaak zonder directe pijn ontstaat. Het netvlies bevat geen pijnreceptoren. Daardoor kan iemand naar de zon blijven kijken zonder meteen te merken dat het oog wordt beschadigd. Klachten kunnen binnen enkele uren tot een of twee dagen na de blootstelling duidelijk worden.
Het ontbreken van pijn betekent dus niet dat het kijken veilig was. Wie na een zonsverduistering een vlek, wazig zicht, vervormingen of een blinde plek opmerkt, kan contact opnemen met een huisarts of oogarts.
Tijdens een gedeeltelijke zonsverduistering wordt een deel van de zon door de maan bedekt. De resterende zonnesikkel blijft echter zeer fel. Ook wanneer de zon grotendeels verduisterd lijkt, kan rechtstreeks kijken het netvlies beschadigen.
Een gewone zonnebril biedt daarbij onvoldoende bescherming. Dat geldt ook voor zeer donkere zonnebrillen of meerdere zonnebrillen over elkaar. Deze zijn niet ontworpen om de intensiteit van direct zonlicht tijdens een eclips voldoende te beperken.
De veiligste manier om rechtstreeks naar een gedeeltelijke zonsverduistering te kijken, is een geschikte eclipsbril met een zonnefilter die voldoet aan de internationale norm ISO 12312-2. De bril moet bovendien vóór gebruik worden gecontroleerd op krassen, scheuren of andere beschadigingen.
De meeste patiënten hebben volgens het NOG relatief milde schade, maar dat zegt nog niet hoe snel zij herstellen. Klachten kunnen weken tot maanden blijven bestaan. Pas na langere controle wordt duidelijk of het gezichtsvermogen volledig terugkeert.
Bij zonne-retinopathie bestaat geen bewezen behandeling die beschadigd netvlies eenvoudig kan herstellen. In veel gevallen verbetert het zicht vanzelf, maar blijvende schade is mogelijk. Preventie blijft daarom de belangrijkste bescherming.
Hoe ernstig de schade is, hangt onder meer af van hoe lang iemand naar de zon keek en hoeveel direct licht het oog binnenkreeg. Ook leeftijd, kijkgedrag en individuele gevoeligheid kunnen een rol spelen.
Het getal achttien moet als een ondergrens worden gelezen. De inventarisatie was geen landelijke studie onder alle inwoners, maar een uitvraag onder oogartsen. Het NOG vroeg ziekenhuizen en zelfstandige klinieken om patiënten met klachten na de zonsverduistering te melden.
Mensen met zeer lichte klachten kunnen hebben afgewacht of bij de huisarts zijn geweest. Ook kan een patiënt zich bij een instelling hebben gemeld die niet aan de inventarisatie deelnam. Daardoor is niet precies vast te stellen hoeveel mensen in Nederland oogschade hebben opgelopen.
De uitkomst laat wel zien dat waarschuwingen van oogartsen relevant blijven. Voorafgaand aan de eclips werd al benadrukt dat één onbeschermde blik in de zon schade kan veroorzaken. De meldingen na afloop bevestigen dat dit risico in de praktijk wordt onderschat.
Wie tijdens een volgende zonsverduistering rechtstreeks naar de zon wil kijken, moet een speciale eclipsbril gebruiken. Die bril moet geschikt zijn voor zonne-observatie, onbeschadigd zijn en afkomstig zijn van een betrouwbare leverancier.
Belangrijke aandachtspunten zijn:
Een eclips kan ook via een livestream of beeldscherm worden bekeken. Dat voorkomt dat het oog aan direct zonlicht wordt blootgesteld. Improvisaties zoals cd’s, dvd’s, donker glas, fotonegatieven of reflecties in water zijn volgens oogartsen geen veilige alternatieven.
Oogartsen waarschuwen daarnaast voor zogenoemd sungazing: bewust en langdurig rechtstreeks naar de zon kijken. Het risico op zonne-retinopathie bestaat niet alleen tijdens een zonsverduistering. Ook op een gewone dag kan direct zonlicht het netvlies beschadigen.
De eclips maakt het gevaar soms juist groter, omdat mensen langer naar de zon willen kijken en de verminderde helderheid een vals gevoel van veiligheid kan geven. De maan blokkeert een deel van het licht, maar niet genoeg om zonder bescherming veilig naar de zon te kijken.
De achttien gemelde patiënten vormen daarmee een duidelijke waarschuwing. Een gedeeltelijke zonsverduistering is een bijzonder natuurverschijnsel, maar alleen veilig te bekijken met de juiste bescherming of via een indirecte methode.
Dit artikel is gebaseerd op informatie van het Nederlands Oogheelkundig Gezelschap, NOS, UMC Utrecht en medische richtlijnen over zonne-retinopathie.
