PFAS, ofwel poly- en perfluoralkylstoffen, staan bekend als “forever chemicals”. Deze chemische stoffen breken nauwelijks af in het milieu en hopen zich op in het menselijk lichaam. PFAS worden al decennia gebruikt in producten zoals Teflon-pannen, blusschuim, waterafstotende kleding en voedselverpakkingen.
In de zorgsector worden PFAS toegepast in medische hulpmiddelen zoals katheters, beademingsslangen, infuussets en bepaalde verpakkingen. De stoffen zijn populair omdat ze vet- en waterafstotend zijn, hittebestendig en chemisch stabiel. Juist deze eigenschappen maken PFAS ook zo problematisch: ze verdwijnen niet uit het milieu en accumuleren in lichaam en natuur.
De zorgsector heeft een bijzondere positie in het PFAS-debat. Enerzijds zijn artsen en zorgverleners dagelijks bezig met het beschermen van de volksgezondheid. Anderzijds draagt de zorgsector zelf bij aan het probleem. Naar schatting is de zorg verantwoordelijk voor ongeveer een derde van de PFAS-uitstoot in Nederland.
De gezondheidsrisico's van PFAS zijn inmiddels goed gedocumenteerd. Onderzoek toont aan dat PFAS het immuunsysteem kunnen aantasten, worden gelinkt aan kanker, verminderde vaccinrespons bij kinderen, lagere geboortegewichten en ontwikkelingsproblemen. Volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft bijna driekwart van de Nederlanders meer PFAS in het bloed dan de gezondheidskundige grenswaarde.
Zorgorganisaties en artsen willen PFAS-vrije toekomst omdat ze zowel de gevolgen zien bij patiënten als de bijdrage van hun eigen sector erkennen. “Artsen hebben een morele plicht om patiënten te beschermen én zelf het voorbeeld te geven,” aldus de ondertekenaars van de brief.
De brief van artsen en zorgorganisaties bevat vier duidelijke eisen aan de Nederlandse regering. Zorgorganisaties en artsen willen PFAS-vrije toekomst mogelijk maken door deze maatregelen:
De vier eisen:
De brief is gericht aan staatssecretaris Annet Bertam en minister Vincent Karremans van Infrastructuur en Waterstaat. De oproep komt vlak voor het commissiedebat Leefomgeving op 6 oktober 2026.
PFAS zijn op verrassend veel plekken in de zorg te vinden. Bekende toepassingen zijn katheters, beademingsslangen, infuussets, verpakkingen voor medische instrumenten en bepaalde implantaten. Ook anesthesiegassen bevatten PFAS-verbindingen.
De reden dat PFAS in deze producten worden gebruikt, heeft te maken met hun unieke eigenschappen. Ze zijn chemisch inert, wat betekent dat ze niet reageren met andere stoffen. Dit maakt ze ideaal voor medische toepassingen waar steriliteit en stabiliteit cruciaal zijn. Tegelijkertijd zorgt deze stabiliteit ervoor dat PFAS zich ophopen in het milieu en in levende organismen.
Zorgorganisaties en artsen willen PFAS-vrije toekomst omdat ze weten dat alternatieven mogelijk zijn. Veel medische hulpmiddelen kunnen worden geproduceerd zonder PFAS, zij het soms tegen hogere kosten of met aanpassingen in de productieprocessen.
Er zijn al concrete voorbeelden van succesvolle overstappen naar PFAS-vrije zorg. Anesthesioloog Niek Sperna Weiland van het Amsterdam UMC stapte over op intraveneuze anesthesie in plaats van anesthesiegassen. Deze overstap leidde tot een reductie van 87% van PFAS-houdende anesthesiegassen in Nederland.
Intensivist Diederik Gommers verwacht dat intensive care-afdelingen binnen enkele jaren volledig PFAS-vrij kunnen zijn. Volgens hem zijn er inmiddels voldoende alternatieven beschikbaar voor de meest kritische toepassingen.
De uitdagingen bij de overstap zijn divers. Sommige PFAS-vrije hulpmiddelen zijn al beschikbaar, maar moeten nog op grote schaal worden geproduceerd. Andere toepassingen vereisen certificering en testen voordat ze veilig kunnen worden gebruikt. Kosten spelen ook een rol, al benadrukken de artsen dat de gezondheidskosten van PFAS-blootstelling op lange termijn veel hoger zijn. Zorgorganisaties en artsen willen PFAS-vrije toekomst versnellen door kennisdeling en samenwerking tussen ziekenhuizen.
Voor patiënten heeft de oproep van zorgorganisaties en artsen directe betekenis. Een PFAS-vrije zorgsector betekent minder blootstelling aan schadelijke stoffen tijdens behandelingen. Dit is vooral belangrijk voor kwetsbare groepen zoals kinderen, zwangeren en mensen met een verzwakt immuunsysteem.
Voor burgers in het algemeen is de boodschap dat PFAS-blootstelling een breed maatschappelijk probleem is. Blootstelling verloopt vooral via voedsel, drinkwater, lucht en consumentenproducten. Recent onderzoek van Greenpeace toonde hoge PFAS-waarden in kraanwater in grote delen van West-Nederland.
Mensen kunnen zelf bewust omgaan met PFAS door bijvoorbeeld te letten op bepaalde producten zoals waterafstotende kleding, bepaalde voedselverpakkingen en anti-aanbaklagen. Paniek is niet nodig, maar bewustwording helpt bij het maken van gezondere keuzes. Zorgorganisaties en artsen willen PFAS-vrije toekomst ook voor toekomstige generaties.
Nederland speelt een voortrekkersrol in Europa als het gaat om PFAS-regelgeving. Samen met vier andere landen heeft Nederland een voorstel ingediend bij het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA) voor een EU-breed PFAS-verbod.
Het voorstel voorziet in uitfaseringstermijnen die variëren van 18 maanden tot 12 jaar, afhankelijk van de toepassing. Bepaalde medische toepassingen krijgen meer tijd om alternatieven te ontwikkelen. Dit heeft geleid tot discussie over de vraag of deze uitzonderingen nodig zijn of dat ze de effectiviteit van het verbod ondermijnen.
Andere Europese landen zoals Denemarken en Frankrijk hebben al eerder nationale maatregelen genomen tegen PFAS. De Europese regelgeving moet zorgen voor een geharmoniseerde aanpak, zodat er geen ongelijk speelveld ontstaat tussen lidstaten. Zorgorganisaties en artsen willen PFAS-vrije toekomst in heel Europa realiseren.
Niet iedereen juicht de plannen voor een PFAS-verbod toe. De chemische industrie wijst op economische gevolgen en werkgelegenheid. Bedrijven benadrukken dat sommige PFAS-toepassingen “noodzakelijk” zouden zijn voor de energietransitie en gezondheidszorg.
Ook binnen de zorgsector bestaan discussies over de haalbaarheid van een volledig verbod. Sommige specialisten wijzen op toepassingen waar nog geen volwaardige alternatieven beschikbaar zijn. De uitdaging is om een balans te vinden tussen bescherming van de volksgezondheid en het beschikbaar houden van cruciale medische hulpmiddelen.
De overheid moet een afweging maken tussen gezondheid, economie en innovatie. Zorgorganisaties en artsen willen PFAS-vrije toekomst omdat ze de gezondheidsrisico's zwaarder laten wegen dan de economische belangen op korte termijn.
Deze tekst is gebaseerd op de open brief van Stichting Tegengif namens artsen en zorgorganisaties, nieuwsberichten van onder meer Medisch Contact, Duurzaam Ondernemen, Nieuws.nl en informatie van het RIVM en ECHA over PFAS.
